सामान्य महिलाका आँखामा के हो गरिबी ?

2009-02-03,Tuesday

पहाडजस्तै भीमकाय भवन (स्काइसक्रेपर)हरूका छायाँमुन्तिर निर्वासित भोका र गरिब अमेरिकीको प्रतिनिधि बकपत्र हो यो, जो गुडविन पार्करले २७ डिसेम्बर, १९६५ मा डिल्यान्ड, फ्लोरिडामा दिएको भाषण । पार्कर शिक्षित थिइनन्, सायद स्वाध्ययन पनि त्यति तगडा थिएन होला उनको । तर, कुनै लेखक, समाजशास्त्री, विकासकर्मी या अर्थशास्त्रीले भन्दा कम्ती मसिनोसँग गरिबीका बारेमा बयान गरेकी छैनन् उनले । गरिबीको पीडा, लज्जा र कुरूपतालाई उनले यसरी अभिव्यक्त गरेकी छिन् कि जोसुकै पनि रन्थनिन्छ एकचोटि । त्यसो त गरिबी विरासतका रूपमा प्राप्त गर्ने हामी नेपालीका लागि यससम्बन्धी कुनै भाषण, रिपोर्ट या कथा-कहानी कुनै नौलो कुरो भने होइन ।
जो गुडविन पार्करतपाईंहरू मलाई सोध्नुहुन्छ- गरिबी के हो ? सुन्नुहोस्, म बताउँदैछु । फोहोरी र दुर्गन्धित, समुचित भित्री पहिरनविना र कीरा लागेका दाँतका दुर्गन्धका साथ म यहाँ तपाईंहरूसमक्ष उपस्थित छु । म बताउनेछु, गरिबी के हो ? सुन्नुहोस् । विनादया सुन्नुहोस् । म तपाईंको दया प्रयोग गर्न असमर्थ छु । समझदारीका साथ सुन्नुहोस् । एकछिन् मेरा मैला, फाटेका, साँघुरा र दुखाउने जुत्ता लगाइरहेको अनुभव गर्नुहोस् र मलाई सुन्नुहोस् ।
गरिबी हरेक बिहान मैलो र रोगग्रस्त ओछ्यानबाट उठ्नु हो । थाङ्नालाई मैले उहिलेदेखि नै बच्चाका टाला (डायपर)का रूपमा प्रयोग गरिरहेकी छु । गरिबी कहिल्यै नहट्ने गन्धका साथ बाँच्नु हो । यो गन्ध हो पिसाबको, यो गन्ध हो अमिलिएको दूधको र यो गन्ध हो सडिरहेका खानेकुराको । कहिलेकाहीँ यो मिसिन्छ प्याजको गन्धसँग । प्याज सस्तो छ । तपाईंको नाकमा ह्वास्स आइपुग्ने यौटा अर्को गन्ध कताबाट आउँछ त्यसको केही भेउ पाउनुहुने छैन तपाईंले । यो घरबाहिरको चर्पीको गन्ध हो । यो साना केटाकेटीहरूको गन्ध हो जो राति अँध्यारोमा चर्पी जान सक्दैन । यो ती डस्नाहरूको गन्ध हो जहाँ वर्षौंदेखि 'दुर्घटनाहरू' भएका छन् । यो अमिलिएको दूधको गन्ध हो । दूध बिगि्रन्छ किनभने फ्रिज बिग्रेको धेरै भइसक्यो । र, यसलाई मर्मत गर्न पैसा चाहिन्छ । यो गन्ध हो कुहेका रद्दी चिजहरूको । म यिनलाई पुर्न सक्थेँ, तर खाल्टो खन्न चाहिने कोदालो, साबेल आदि औजार मसँग कहाँ छन् र ? यिनका लागि पनि त पैसै चाहियो ।
मैले मेरा बच्चालाई हजुरआमाको जिम्मामा छोडेकी थिएँ । घर फर्केपछि देख्छु त सानो नानी झिँगैझिँगामा डुबेको छ । मैले काममा जानुअघि बेरिदिएको टालोमै थियो ऊ । टालो फेरिएकै थिएन । त्यो सुकेको टालो निकाल्दा उसका छालाका पाप्राहरू उप्किएका थिए । मेरो अर्को छोरो काँचको धारिलो टुक्रोसित खेलिरहेको थियो । अनि, जेठी छोरीचाहिँ पोखरीको डिलमा एक्लै खेलिरहेकी थिई । गरिबी थकित हुनु हो । म सदासर्वदा थाकेकी हुन्छु । गलेकी हुन्छु । अन्तिमपटक सुत्केरी भएको बेलामा मलाई डाक्टरहरूले खराब खानपानका कारण दीर्घ- रक्तअल्पता भएको र यसलाई ठीक गर्न एक शल्यक्रिया गर्नुपर्ने बताएका थिए । मैले उनीहरूको कुरो विनम्रतापूर्वक सुनिदिएँ । गरिबहरू सधैं विनम्र हुन्छन् । गरिबहरू सधैं सुनिरहन्छन् । उनीहरू भन्दैनन् कि फलाम चक्की, या पौष्टिक आहार या जुकाको ओखतीका लागि उनीहरूसँग पैसा हुँदैन । शल्यक्रियाको विचार आफैंमा त्रासदीपूर्ण हुन्छ र यो यति महँगो हुन्छ कि यदि मैले मसक्क आँटेको भए, त्यो कति हास्यास्पद हुन्थ्यो होला । मेरो बालबच्चाको हेरविचार कसले गरिदिन्छ ? शल्यक्रियाबाट तंगि्रन निकै समय लाग्छ । मेरा तीनटा बच्च्ाा छन् । जब म आखिरीपटक जागिरे थिएँ, मैले उनीहरूलाई हजुरआमाको जिम्मामा छोडेकी थिएँ । घर फर्केपछि देख्छु त सानो नानी झिँगैझिँगामा डुबेको छ । मैले काममा जानुअघि बेरिदिएको टालोमै थियो ऊ । टालो फेरिएकै थिएन । त्यो सुकेको टालो निकाल्दा उसका छालाका पाप्राहरू उप्किएका थिए । मेरो अर्को छोरो काँचको धारिलो टुक्रोसित खेलिरहेको थियो । अनि, जेठी छोरीचाहिँ पोखरीको डिलमा एक्लै खेलिरहेकी थिई । म हप्ताको २२ डलर कमाउँथेँ । राम्रो शिशु स्याहार केन्द्रमा तीन बच्चालाई राख्दा हप्ताको २० डलर तिर्नुपर्छ । र, मैले जागिर छोडिदिएँ ।
गरिबी फोहोर हो । सफा घरबाट आउनुभएका, सफा लुगा लगाउनुभएका तपाईंहरू भन्नुहुन्छ, 'सुकिलो त जोसुकै पनि बस्न सक्छ ।' विनापैसा चलाउनुपर्ने गृहस्थीका बारेमा म बताउँछु तपाईंहरूलाई । बिहानको खाजामा म मेरा केटाकेटीलाई सुख्खा मकैको रोटी दिन्छु । मेरो भान्सामा न अन्डा हुन्छ, न तेल । खानेकुरा नै नभएपछि भाँडाकुँडा धेरै लाग्ने कुरै भएन । भएका भाँडाकुँडालाई म विनासाबुन चिसो पानीमा माझ्छु । सस्तोभन्दा सस्तो साबुन किन्ने पैसासमेत मैले सानो बच्चाको डायपरका लागि बचाउनुपर्ने हुन्छ । हेर्नुहोस् मेरा हातहरू, पट्पटी फुटेका मेरा हातहरू ! एकताका मैले आफ्ना हात र नानीका घमौराका लागि भेसलिन मलम किन्न दुई महिनासम्म पैसा संगालँ । अब यति भए पुग्छ होला भनेर बजार जान्छु त भेसलिनको मूल्य दुई सेन्ट बढिसकेको थियो । मेरो नानी र मैले ज्यादै दुःख पायाँै । चिसो पानी र कडा साबुनमा आफ्ना फुटेका हातहरू चोपल्दा हुने कष्टलाई म सहन गर्न सक्छु कि सक्दिनँ भन्ने कुराको निधो गर्नुपर्छ मैले । तपाइं सोध्नुहोला, 'तातोपानी किन प्रयोग गर्दिनौ ?' तर, पानी त्यत्तिकै तात्दैन । दाउराका लागि पैसा चाहिन्छ । बिजुलीका लागि पनि पैसा चाहिन्छ । तातोपानी विलासिता हो । ऐयासी हो । म कुनै पनि हालतमा ऐयास हुन सक्दिनँ । मलाई थाहा छ, मैले मेरो उमेर बताएँ भने तपाईंहरू चकित हुनुहुनेछ । खासै उमेर भएको छैन मेरो, तर साह्रै दिन खाएकी देखिन्छु म । छिप्पिएको देखिन्छु । युगौंदेखि हरेक दिन लुगा धुने र भाँडाकुँडा माझ्ने ठाउँमा निहुरिन मेरो शरीर यति अभ्यस्त भइसकेको छ कि योबाहेक अन्य कुनै कुरा मैले कहिले गरेँ, मलाई सम्झना नै छैन । हरेक रात म मेरी स्कुल जाने छोरीका लुगा धुन्छु र उसका लुगा सुक्छन् भन्ने आशा गर्छु ।
गरिबी, भित्ताभरि टाँसिएका अखबारहरूमा एक झिल्को पर्‍यो भने आफ्ना बच्चाहरू सुत्यासुत्यै भस्म हुनेछन् भन्ने जानेर चिसा रातहरूमा रातभरि अनिँदो रहनु हो । गर्मीमा, गरिबी, तपाईंको रोइरहेको बच्चाको आँसु भुसुना र भि“mगाले पिइरहेको हेर्नु हो । झ्यालका जालीहरू फाटेका छन् र तपाईं यति थोरै भाडा तिर्नुहुन्छ कि घरमालिकले कहिल्यै नयाँ जाली हालिदिनेछैन । गरिबीको मतलब जहीँतहीँ कीरा हुनु हो, तपाईंको खानामा, तपाईंको नाकमा, तपाईंको आँखामा । र, जब तपाईं निदाउनुहुन्छ तपाईंका शरीरभरि हिँडिरहेका हुनेछन् कीराहरू । गरिबी कहिल्यै पानी नपरोस् भनेर प्रार्थना गर्नु हो किनभने पानी पर्‍यो भने बच्चाका लुगा र टाला सुक्ने छैनन् र तिनको सट्टा तपाईंले पत्रपत्रिका प्रयोग गर्नुपर्ने हुन्छ । गरिबी तपाईंका बच्चाका नाकबाट सधैंभरि सिँगान बगिरहेको हेर्नु हो । कागजी रुमालका लागि पैसा चाहिन्छ र तपाईंसँग भएका टालाटुलीहरू अरू नै काममा प्रयोग गर्नुपर्ने हुन्छ । बच्चाका औषधीहरू अझ महँगा हुन्छन् । गरिबी खानेकुराविना नै पकाउनु हो, साबुनविना नै सरसफाइ गर्नु हो ।
गरिबी मद्दत माग्नु हो । मद्दत पाइएन भने तपाईंका बच्चाले दुःख पाउँछन् भन्ने जानेर तपाईंले कहिल्यै मद्दत माग्नुभएको छ ? तपाईंहरू आफ्ना आफन्तसँग ऋण माग्नेबारेमा एकछिन् सोच्नुहोस्, यदि तपाईंहरूलाई यसरी मात्रै मद्दत मागिन्छ भन्ने लाग्छ भने । यो अवस्थामा कस्तो महसुस हुन्छ, म बताउँदैछु । सबभन्दा पहिले तपाईं त्यो अफिस पत्ता लगाउनुहुन्छ, जहाँ मद्दत गरिन्छ । त्यो अफिस भएको ठाउँमा तपाईं चार/पाँचचोटि चक्कर लगाउनुहुन्छ । आफ्ना बालबच्चाका बारेमा सोच्दै तपाईं त्यो अफिसभित्र छिर्नुहुन्छ । त्यहाँभित्र सबै अत्यन्त व्यस्त हुन्छन् । धेरैबेर कुरेपछि बल्ल एक महिला तपाईं बसेको ठाउँमा आइपुग्छे र तपाईं उसलाई आफूलाई सहयोग चाहिएको कुरा बताउनुहुन्छ । तर, ऊ तपाईंले भेट्नुपर्ने मान्छे हुन्न । अब तपाईं अर्को व्यक्तिलाई भेट्न जानुहुन्छ र एवंरितले हरेक टेबुलमा आफ्नो गरिबीको शरम छताछुल्ल पारेपछि अन्त्यमा तपाईंले थाहा पाउनुहुनेछ कि यो त त्यो अफिसै होइन, जहाँ तपाईं मद्दतका लागि जानुपथ्र्यो । र, अब फेरि तपाईंले यो सारा प्रक्रिया दोहोर्‍याउनुपर्छ र अर्को अफिसमा पनि कामकुरो त्यति सजिलै हुँदैन ।
तपाईंले मद्दत माग्नुभएको छ र यसको पनि त केही मूल्य हुन्छ । तपाईंलाई फेरि पनि पर्खिन भनिन्छ । किन पर्खनुपर्ने, त्यसको कारण पनि बताइन्छ । तर, शरमको रातो बादल र निराशाको कालो बादलले तपाईंलाई यस्तरी छोप्दछन् कि तपाईं केही पनि सुन्नुहुँदैन । गरिबी सम्भिmनु हो । जस्तो कि, बीचैमा स्कुल छोडेको सम्भिmनु । मैले बीचैमा स्कुल छोड्नुपर्‍यो किनभने हुनेखाने घरका 'असल' केटाकेटीहरू मेरा लुगा र गन्धप्रति असाध्यै निर्दयी प्रतिक्रिया व्यक्त गर्थे । मैले के कारणले स्कुल छोडेँ, त्यो बुझ्न स्कुलबाट मान्छे आयो । मेरी आमाले उसलाई भनिदिइन् कि म गर्भवती थिएँ । म गर्भवती थिइँन, तर उनले सोचिन् कि यसरी म काम पाउन सक्थेँ र परिवारलाई सहयोग गर्न सक्थेँ । काम गर्ने र छोड्ने सिलसिला चलिरह्यो, तर केही सिक्न सक्ने समयसम्म मैले केही काम गर्नै पाइनँ । धेरैजसो म विवाह गरेको सम्झन्छु । त्यतिखेर म जवान
थिएँ । त्यसो त अहिले पनि छु । एक समय हामीसँग सबथोक थियो । अर्को सहरमा हाम्रो एउटा घर थियो, चिटिक्क परेको र पर्याप्त सुविधासम्पन्न । र, मेरो श्रीमान्को जागिर छुट्यो । केही समय बेरोजगारी भत्ता र मेरो सानोतिनो कामले जिन्दगी चल्यो । तर, चाँडै नै हामीसँग भएका राम्रा चिजहरू, घर, फर्निचर, सरसामान गुम्न थाले र हामीहरू यहाँ फर्कियौँ । त्यतिखेर म गर्भवती थिएँ । अहिले हामी बसेको घर त्यतिखेर यति खराब थिएन । तर, प्रत्येक हप्ता स्थिति बिग्रँदै गयो । केही पनि व्यवस्थित भएन । अहिले हामीसित पैसा छैन । मेरा श्रीमान् पाएको काम गर्थे र अहिलेजस्तै सारा कमाइ खानामै जान्थ्यो । तीन बच्चाका साथ हामीले तीन वर्ष कसरी काट्यौँ, मलाई थाहा छैन । तेस्रो बच्चापछि मैले हाम्रो दाम्पत्यजीवनलाई समाप्त गरिदिएँ । हाम्रो वैवाहिक जीवन राम्रै थियो, तर यो फोहोर दुर्गन्धमा के अरू बच्चा जन्माउन सकिन्थ्यो ? गर्भनिरोधका साधनहरू कति महँगा हुन्छन् भन्ने कुरा तपाईंले कहिल्यै सोच्नुभएको छ ? मेरो श्रीमान्ले हामीलाई छोडेको दिन मात्रै मैले थाहा पाएँ कि उनी हामीलाई छोड्दैछन् । हामीबीच आदान-प्रदान भएनन् बिदाईका शब्दहरू । म आशा गर्छु कि यो अस्तव्यस्तताबाट टाढा पुगेको छ ऊ । हामीसँगै आफूलाई घिसार्न कसरी सक्थ्यो ऊ ?
हो, ठीक त्यतिखेर मैले सहयोग मागेकी थिएँ । र, मलाई कति दिइयो थाहा छ ? अठहत्तर डलर, चारजनालाई एक महिनाको अठहत्तर डलर । आज पनि मैले पाउने त्यति नै हो । अब त थाहा पाउनुभो, मेरो घरमा किन केही पनि छैन ? साबुन, सियो-धागो, तातोपानी, दुखाइ कम गर्ने औषधी, जुकाको औषधी, हातमा लाउने मलम, स्याम्पु, यी यावत् चिजहरू मसँग कहिल्यै हुने छैनन् । बीस डलर म घर भाडा तिर्छु र बाँकी पैसा खानेकुरामा खर्च हुन्छ, पीठो, मकै, चामल, दूध र गेडागुडीमा । म कमभन्दा कम बिजुली प्रयोग गर्छु । म जति धेरै बिजुली प्रयोग गर्छु, खानेकुरो त्यति नै थोरै हुन्छ ।
गरिबी कालो भविष्यतिर हेर्नु हो । तपाईंका केटाकेटीहरू मेरा छोरासँग खेल्ने छैनन् । मेरा छोराहरू त्यस्ता केटाहरूसँग संगत गर्न थाल्नेछन्, जो आफूले चाहेको चिज प्राप्त गर्न चोरी गर्छन् । म उनीहरूलाई मेरो गरिबीको तगाराहरूका पछाडि होइन कि झ्यालखानाका तगाराका पछाडि अहिले नै देख्न थालिसकेकी छु । अथवा, उनीहरू मदिरा वा लागूऔषधको नसामा फस्नेछन्् र तिनको दास बन्नेछन् । र, मेरी छोरीको सवालमा, मेरोजस्तै जीवन त छँदैछ ।
तपाईं भन्न सक्नुहुन्छ, यत्रा स्कुल छन्, किन आफ्ना केटाकेटी भर्ना गर्दिनौ ? हो, स्कुल छन् । तर, मेरा केटाकेटीसँग किताब छैन, पत्रपत्रिका छैन, थप सिसाकलम छैन, खरिपाटी या कापी छैनन् । मुख्य कुरो उनीहरूसँग स्वस्थ शरीर छैन । उनीहरूलाई जुका परेको छ, सरुवा रोग छ र गर्मी महिनाभरि उनीहरूका आँखा लाल-लाल हुन्छन् । उनीहरू भुइँमा या मसँगै खाटमा राम्ररी सुत्न सक्दैनन् । हो, उनीहरू भोकबाट पीडित छैनन्, हामीले पाउने अठहत्तर डलरले हामीलाई जीवित राख्छ, तर उनीहरू कुपोषणबाट पीडित छन् । म सम्झन्छु स्कुलमा स्वास्थ्यका बारेमा के पढाइन्थ्यो । तर, स्वास्थ्य शिक्षाले केही पनि हुँदैन । स्कुलमा खाजाको व्यवस्था पनि हुन्छ क्यारे । तर, मेरा दुई बच्चाहरू स्कुल जाने उमेरको हुनुभन्दा पहिले नै कुपोषणले बर्बाद हुनेछन् ।
तपाईं भन्नुहुनेछ कि स्वास्थ्य केन्द्रहरू त छन् नि । हो, स्वास्थ्य केन्द्रहरू छन्, तर ती सबै सहरमा छन् । म सहरबाट तेह्र किलोमिटर टाढा बस्छु । आतेजाते २६ किलोमिटर म त हिँड्न सकुँली, तर के मेरा बच्चाहरू हिँड्न सक्छन् ? मेरो छिमेकी सहर जाँदा उसले आफ्नो मोटरमा राखेर मलाई लैजान सक्ला, तर यसबापत ऊ मबाट 'केही' चाहन्छ । मलाई लाग्छ, तपाईं मेरो छिमेकीलाई चिन्नुहुन्छ । त्यही क्या त, यमानको शरीर भएको मान्छे, जो पेट्रोल पम्प, या कपाल काट्ने ठाउँ, या कुनै किराना पसलमा बसेर सरकारले अवैध बच्चाका अनैतिक आमाहरूमाथि अनावश्यक खर्च गर्‍यो भन्दै फत्फत् गरेर दिन काट्छ ।
गरिबी तेजाब हो, जो तपतप खसिरहन्छ आत्मसम्मानमाथि, तबसम्म जबसम्म सारा आत्मसम्मान जलेर खत्तम हुँदैन । गरिबी आत्मसम्मानलाई धुजाधुजा पार्ने हतियार हो यौटा । तपाईंहरूमध्ये केहीलाई लाग्दो हो कि मेरो परिस्थितिमा तपाईंहरू भएको भए केही गर्नुहुन्थ्यो होला । सायद गर्नुहुन्थ्यो, एक हप्तासम्म या एक महिनासम्म । तर, वर्षौंवर्षसम्म ?
गरिबका पनि सपना हुन्छन् । यस्तो समयको सपना जहाँ पैसा हुनेछ । हो, पैसा । पौष्टिक खानेकुराका लागि पैसा, जुकाको औषधीका लागि पैसा, फलाम चक्की, बुरुस, हातमा लगाउने क्रिम, हम्मर र किला, जाली, साबेल, रंगरोगन, डस्ना, सियो र धागोका लागि पैसा । सहर घुम्नका लागि पैसा । अँ, तातोपानीका लागि पैसा, साबुनका लागि पैसा । भनिहालेँ नि गरिबका पनि सपना हुन्छन् । मद्दत माग्नुपर्दा भएभरको आत्मसम्मान समाप्त नहुने सपना । त्यो सपनामा मद्दत दिने अफिस अन्य सरकारी अफिसजस्तै व्यवस्थित र राम्रो हुन्छ र त्यहाँ तपाईंलाई छिटोभन्दा छिटो सहयोग गर्न पर्याप्त कर्मचारी हुन्छन्, जो पराजय र हतासा महसुस गरेर भाग्नेछैनन् । जहाँ तपाईंले आफ्नो दुःखको कथा एकजनालाई मात्रै भने पुग्छ र पटक-पटक आफ्नो गरिबी प्रमाणित गराइरहनुपर्दैन ।
लाचारी र निराशाका कारण यी सबै कुरा भन्न म यहाँ आएकी छु । नबिर्सनुहोस्, म अर्को ग्रह वा अर्कै समय या कालखण्डबाट आएकी होइन । तपाईंका वरिपरि मजस्ता मान्छेहरू थुप्रै छन् । रिसाएको हृदयका साथ हामीलाई हेर्नुहोस् । त्यो रिसले तपाईंलाई मलाई सहयोग गर्न लगाउनेछ । त्यो रिसले तपाईंलाई मेरो बारेमा बोल्न लगाउनेछ । गरिबहरू सधैं चुप रहन्छन् । के तपाईं पनि चुप रहन सक्नुहुन्छ ? अनुवादः विनोदविक्रम केसीgkcbinodbikram@gmail.com